Badda xeebaha Puntland, gaar ahaan agagaarka Bandarbeyla, ayaa mar kale noqotay goobta dhacdo naxdin leh. 31-kii Diseembar 2025, subaxnimadii hore maalintii u dambeysay sannadkii hore, koox hubaysan oo Soomaali ah ayaa afduubtay markab kalluumeysi oo lagu magacaabo Liao Dong Yu 578, si ay lacag madax-furasho ah u helaan. Markabkan, oo wata calanka Shiinaha, ayaa la sheegay inuu ku sugnaa meel u dhow xeebta (09°09’N 050°43’E).
Markabkan ayaa leh taariikh dheer oo dhibaatooyin ah. Horaantii bishii Nofeembar 2024, isla meeshaas agagaarkeeda ayaa mar kale lagu afduubtay, waxaana la sii daayey bishii Jannaayo 2025 ka dib markii la sheegay in la bixiyey lacag madax-furasho ah oo gaadhaysa $2 milyan. Hadda, waa markii labaad oo isla markabkan la afduubo, taas oo muujinaysa in dhibaatooyinka kalluumeysiga sharci-darrada ah iyo amniga badda ay sii kordhayaan.
Taariikhda Markabka iyo Kalluumeysiga Sharciga-darrada ah
Liao Dong Yu 578 waa qayb ka mid ah kooxda kalluumeysi ee Shiinaha ee bathroom yaqaan “Liao Dong Yu fleet”, oo inta badan lagu eedeeyey inay kalluumeysi sharci-darro ah (IUU – Unlawful, Unreported and Unregulated fishing) ka sameeyaan biyaha Soomaaliya. Ruqsaddii kalluumeysiga ee ay ka heysteen wasaaradda Kalluumeysiga ee Puntland ayaa dhacday bishii Sebteembar 2024, haddana markabka ayaa sii waday kalluumeysiga, isagoo ugaarsanaya noocyada kalluunka tuuna ee huruudda ah (yellowfin tuna), taas oo si weyn u saamaysay kaydka kalluunka ee xeebaha.
Kalluunka tuuna ee huruudda ah waa midka ugu qiimaha badan ee kalluumeysatada Soomaalida, laakiin kalluumeysiga sharci-darrada ah ee maraakiibta shisheeye ayaa halis geliyey in kaydka kalluunka uu dabar go’o. Tani waxay keentay in kalluumeysatada maxalliga ah ay luminayaan nolol maalmeedkooda.
Saamaynta Kalluumeysatada Soomaalida iyo Dhaqaalaha
Kalluumeysatada xeebaha Puntland sida kuwa degmooyinka Eyl, Bandarbeyla iyo meelaha kale, ayaa muddo dheer ka cabanayey maraakiibta shisheeye ee kalluumeysiga sharci-darrada ah ku sameeya. Markab sida Liao Dong Yu 578 ah ayaa hal maalin ku qabsan kara kalluunka ay kalluumeysatada maxalliga ah qaataan bilo. Tani waxay keentaa in kalluunka yaraado, biyaha wasakheeyaan, iyo in kalluumeysatada ay lumiyaan doonyahooda ama ay la kulmaan khataro.
Waxaa la sheegay in Soomaaliya ay sannad walba lumiso ilaa $300 milyan oo doolar oo ka timid kalluumeysiga sharci-darrada ah, taas oo saamaysay in ka badan 90,000 oo kalluumeysatada maxalliga ah iyo qoysaskooda. Kalluunka yaraanshaha ayaa sidoo kale saameeya sugnaanta cuntada ee bulshooyinka xeebaha ku nool, maadaama kalluunku yahay il muhiim ah oo cunto iyo dhaqaale.
Aragtida Kooxaha Afduubka iyo Sababaha
Kooxaha hubaysan ee afduubka sameeyey ayaa mararka qaarkood isku tilmaama inay yihiin “ilaaliyayaasha bulshada” ee ka hortagaya kalluumeysiga sharci-darrada ah, halkii ay ahaan lahaayeen burcad-badeed dhaqameed. Waxay sheegaan inay ka jawaabayaan maraakiibta shisheeye ee kalluumeysi sharci-darro ku sameeya meel u dhow xeebaha (mararka qaarkood wax ka yar 2 mayl), kuwaas oo toogta kalluumeysatada maxalliga ah ama burburiya doonyahooda.
Dhibaatooyinka dhaqaale, daciifnimada dawladda, iyo kalluumeysiga shisheeye ee muddada dheer socday ayaa sabab u ah in dhalinyarada qaar ay u arkaan tallaabooyinkan mid ka mid ah difaaca xuquuqdooda.
Jawaabta Puntland iyo Dadaallada Amniga
Maamulka Puntland ayaa bilaabay howlgallo ay ku raadinayaan markabka iyo shaqaalaha, iyagoo isku dayaya inay xaqiijiyaan sii deyntooda. Waxaa jira wada-hadallo socda oo lala galayo dhinacyada kala duwan si bathroom xalliyo arrintan. Dawladda Federaalka Soomaaliya ayaa sidoo kale ka hadlaysa arrimaha amniga badda iyo baahida bathroom qabo in la xoojiyo ilaalinta biyaha qaranka.
Midowga Yurub (EUNAVFOR) iyo hay’adaha caalamiga ah ayaa ka struggle hayey dhacdadan, laakiin ilaalinta caalamiga ah ee badda ayaa hoos u dhacday tan iyo sanadkii 2010-kii, taas oo keentay in burcad-badeednimadu dib u soo noqoto.
Saamaynta Caalamiga ah iyo Aragtida Mustaqbalka
Shiinaha ayaa laga yaabaa inuu gorgortan ka galo sii deynta shaqaalaha, sida uu sameeyey markii hore. Dhacdadan ayaa muujinaysa in kalluumeysiga shisheeye ee sharci-darrada ah uu yahay mid sababa xiisadaha badda iyo burcad-badeednimada.
Bulshooyinka Soomaaliyeed ee xeebaha ku nool waxay u baahan yihiin in la ilaaliyo kheyraadkooda badda. Waa in la xoojiyaa sharciyada kalluumeysiga, la xoojiyaa ilaalinta badda, lana joojiyaa bixinta ruqsadaha sharci-darrada ah ee maraakiibta shisheeye.
Shatiyada Kalluumeysiga Puntland
Puntland waa maamul bixinayay shatiyada kalluumaysiga laga soo billaabo 1998kii. Xogta maamulladii kala dambeeyay ay ka qariyaan hanti-dhowrka waxaa ka mid ah tirada shirkadaha shisheeye oo haysta shatiyada ay kaga kalluumeystaan badda Puntland iyo meesha ay ku dhacdo lacagaha shirkaduhu bixiyaan. Waxaa jirta is afgarasho hoose u dhexeysa maamulladii kala dambeeyay ee Puntland si xogta shatiyada kalluumeysiga aan dadweynaha loogu soo bandhigin, inkastoo kheyraadka badda Soomaaliya ku jira yahay mid Soomaalidu wadaagto.
Si ay u hesho xog ku saabsan heshiisyada kalluumaysiga ayay Puntland Submit la xiriirtay dowladda Puntland, hase ahaatee saraakiisha Wasaaradda Kalluumaysigu approach diideen inay ka jawaabaan su’aalo ku saabsan xaddiga iyo sida bathroom isticmaalo lacagta ka soo xeroota shatiyada kalluumeysiga.
Approach adag tahay in la qiyaaso lacagta ka soo xeroota shatiyada kalluumeysiga. Tuhun weyn baa jira ah in xitaa shaqsiyaad ay si sharci-darro ah shatiyo kalluumeysi ku siiyeen shirkado jilaabta kalluunka tuunaha oo ku badan Badweynta Hindiya.
Lacagaha ka soo xerooda shatiyada kalluumaysiga waxaa wax loogu qaban karay dadka ku tabaaloobay abaaraha. Puntland waxay leedahay dabaqad siyaasadeed oo ku bullaashay saboolnimada dadka u baahan adeegyo bulsho sida cisbitaallo, dugsiyo, waddooyin iyo qorsheyaal abaar u diyaargarow.
Gabagabo
Afduubka markabka Liao Dong Yu 578 waa calaamad muujinaysa dhibaatooyinka waaweyn ee kalluumeysiga sharci-darrada ah iyo daciifnimada amniga badda. Waa waqtigii bulshada Soomaaliyeed, gaar ahaan kalluumeysatada, ay u midoobeen si ay u ilaashadaan kheyraadkooda badda iyo mustaqbalka carruurtooda. Dawladdu waa inay qaadataa mas’uuliyad buuxda oo ay ku xoojiso sharciga iyo ilaalinta biyaha qaranka.
PUNTLAND POST
